2016: Litouwen voorinformatie

 

Internationale Tocht Litouwen 2016 (2)

Johny van Hoeve

In de komende tijd kun je regelmatig een stukje over Litouwen lezen. Deze keer over de geschiedenis van dit voor de meesten van ons onbekende land.

Geschiedenis Litouwen

Zoals in deel 1 al was te lezen, wordt de geschiedenis van Litouwen vooral gekenmerkt door oorlogen en lange periodes van overheersing door vreemde mogendheden, waarin de bevolking vaak ernstig werd onderdrukt.

In de 12e eeuw stichten stammen uit Opper-Litouwen het Grootvorstendom Litouwen met Mindaugas als eerste Groothertog. Vanaf die begintijd worden er vanuit West-Europa naar dit gebied kruistochten ondernomen door de Zwaardridders en de Duitse Ridderorde (Teutoonse ridders). Zij vormen een vreemde combinatie van gewelddadigheid en charitas. Ze veroveren land en bouwen grote burchten op strategische plaatsen. Marienburg in Oost Polen wordt hun hoofdkwartier. Aan de krijgsmacht van deze ridderordes komt een eind wanneer ze worden verslagen door een leger onder bevel van de Pools-Litouwse Grootvorst Vytautus in de slag bij Tannenberg. De overgebleven Duitse ridders blijven tot begin 20e eeuw als grootgrondbezitters het dagelijks leven voor velen (boeren en arbeiders) bepalen.

In de 15de eeuw omvat het Pools-Litouwse rijk grote delen van het huidige Rusland, OekraÔne, Wit-Rusland en Polen. Het is dan de grootste staat van Europa. Dit Pools-Litouwse rijk komt in de 18e eeuw ten val, wanneer het land wordt ingenomen door Rusland onder Catharina II (Catharina de Grote). Veel grootgrondbezitters gooien het dan op een akkoord met de Russen.

In 1914 breekt de eerste wereldoorlog uit. De Duitsers verslaan de Russen, alweer bij Tannenberg en in 1915 wordt Litouwen door de Duitsers ingenomen. Veel kleine plaatsen, maar ook Siauliai worden hierbij compleet verwoest. In 1917 begint de Russische Revolutie. Velen komen dan in opstand tegen de tsaar en de vele grootgrondbezitters. Het einde van WO I verloopt mede hierdoor, voor zowel Litouwen als Rusland zeer verwarrend. Met de hulp van voornamelijk Polen, dringen de Litouwers de Russen, die alweer aanspraak op Litouwen maken, terug.

In 1920 wordt Litouwen tot een democratische republiek verklaard. Het oostelijk deel van Litouwen (Centraal Litouwen) met Vilnius blijft voorlopig Pools. Litouwen kan aanspraak maken op Klaipeda (Memel). Kaunas wordt vervolgens hoofdstad van Litouwen. Er ontstaan veel conflicten met Polen. Over en weer zijn er veel repressieve maatregelen tegen minderheden. Litouwen is een zeer verdeeld land en heeft slechts 6 jaar een parlementaire democratie gekend. In 1926 wordt er een staatsgreep gepleegd en het Parlement ontbonden. Litouwen ontwikkelt zich na een kort democratisch experiment, tot een autoritair geleide republiek met een dictator aan het bewind en een ťťnpartij stelsel. Het heeft overeenkomsten met het nazisme, maar het is in Litouwen nooit tot een massabeweging geworden zoals in Duitsland. De Nationale Partij telt slechts een gering aantal leden en de terreur is in deze periode niet te vergelijken met die in Duitsland.

Ten gevolge van het in 1939 tussen Hitler en Stalin gesloten Molotov- Ribbentroppact komt er een eind aan de onafhankelijkheid. Eerst moet het Memelgebied aan Duitsland worden afgestaan. Dan marcheren de Sovjettroepen 15 juni 1940 Litouwen binnen. Na de aanval van Hitler op Rusland wordt Litouwen van 1941-1944 opnieuw door de Duitsers bezet. Sommige Litouwers zien dat eerder als een bevrijding en werken samen met de Duitsers.

In WO II vormen de moordpartijen op de eigen Joodse bevolking een zeer zwarte bladzijde uit de Litouwse geschiedenis. In de Duitse bezettingsjaren wordt het overgrote deel van de circa 200.000 Litouwse Joden omgebracht, merendeels bij massamoorden, waaraan ook Litouwers deelnemen. Na de Tweede Wereldoorlog hoort Litouwen weer bij de Sovjet Unie. Tijdens de volgende lange periode van bezetting door de Sovjets worden ruim 130.000 Litouwers gedeporteerd naar SiberiŽ. Velen komen hierbij om. De eigen Litouwse autonomie en identiteit komt wederom in de verdrukking.

Eind 1989 scheidt de communistische partij van Litouwen zich af van de Sovjet Unie. Vytautas Landsbergis richt de Partij voor onafhankelijkheid Sajudis op. Na paar jaar van acties en openlijke opstand wordt op 11 maart 1991 Litouwen opnieuw onafhankelijk. In 2004 wordt Litouwen lid van de EU en van de NAVO.

Kunst, cultuur en andere wetenswaardigheden

Mikalojus Čiurlionis (1875-1911) wordt gezien als de grootste componist van Litouwen. Hij is de eerste die zich inzet voor de assimilatie van de eigen volksmuziek in de (kunst)muziek. Zijn muziek speelt ook een belangrijke rol bij de opstand tegen de Sovjet Unie Daarnaast schildert hij. Veel van zijn schilderijen maakt hij in serie en geeft deze een naam van een muziekstuk. In Chicago USA, Kaunas en Druskininkai (bekend kuuroord ten zuiden van Vilnius) is veel van zijn werk te zien.

Taal - 8 woorden Litouws

(Uitspraak.: De klemtoon is vet gedrukt. De medeklinker voor een e, i, y wordt verzacht met een soort j - klank). De klemtoon ligt op de vetgedrukte lettergreep. Zie ook voor richtlijnen uitspraak, deel 1 in De Roep van februari 2015.

-  good day - goedendag - laba diena (laba diena)
-  hello - hallo - labas / sveiki (labas / sveiki)
-  bye - tot ziens - Viso gero (viso gero)
-  where is? - waar is? - kur yra? (koer iera)
-  street - straat - gatvė (katvee)
-  railway station - treinstation - traukinių stotis (traukinou stotis)
-  bus station - busstation - autobusų stotis (autobusou stotis)
-  airport - vliegveld - aerouostas (airowostas)

Actueel

President Dalia Grybrauskaite is in mei 2014 aan haar 2e ambtstermijn begonnen. Ze was voorheen minister van financiŽn en tevens EU commissaris voor begroting van 2004 - 2009.

Praktische tips

(winkel - parduotuvė). In veel plaatsen is een markt (rinka) waar men groente, fruit etc. kan kopen. Vooral veel aardappelen, koolsoorten, augurken, tomaten, vers en ingelegd fruit. Op de markt, bij de supermarkt (IKI en MAXIMA) of bakkerij (kepėjas) kan je ook brood kopen. Dit is vooral te vergelijken met het donkere Duitse brood.

Ik kan iedereen aanraden vooraf een of meerdere boeken over Litouwen te lezen, bijvoorbeeld: Baltische Zielen, Jan Brokken (vele vertalingen)

Alleen in het Nederlands
-  Litouwen, Een reis in de tijd, A.E.J. Smidt
-  Estland, Letland en Litouwen: Dominicus reisgids, Capitool reisgids en ANWB reisgids
-  De schaduw van de grote broer, Laura Starink